Naistan

 

دراوسێكان

| ئه‌رشیڤ | ئێمه‌یل |

به‌خێر بێن ..... ئیحسان ناوێك ئه‌م بڵاگه‌ ده‌نووسێت..... ئێوه‌ش ده‌توانن كۆمێنت بنووسن.

2003/01/29

دیسان باسی جیاوازیه‌كانه‌ و دیسان خوێندمه‌وه‌ كه‌ "ئێمه‌ به‌ جیاوازیه‌كانمانه‌وه‌ جوانین"
ئه‌رێ به‌ڕاست ئێمه‌ به‌ چ جۆره‌ جیاوازیه‌كه‌وه‌ جوانین؟ یان باس له‌ چ جیاوازیه‌ك ده‌كه‌ین؟ هه‌موو جیاوه‌زه‌كان جوانن یان جیاوازی دزێویش هه‌ن؟
له‌لایه‌ن زۆر كه‌سان و له‌ زۆر شوێندا باسی جیاوازی و جیاوازیه‌كان كراوه‌، ئه‌وانه‌ چه‌ند نموونه‌یه‌كن:
له‌ ئه‌لف و بێی ئه‌ده‌بیاتی ماركسیدا بابه‌تی ململانێی چینه‌كان له‌پێشی پێشه‌وه‌دایه‌. ململانێی چینه‌كان له‌ جیاوازییانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرێت. جیاوازیه‌كانیش یان ئه‌وه‌تا هێنده قه‌به‌ن كه‌ خه‌ڵكی ده‌كه‌ن به‌ دووچینی خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی جیاواز، یان ئه‌وه‌تا هێنده‌ گه‌وره‌ نین و له‌ چوارچێوه‌ی چینێكدا جێگه‌یان ده‌بێته‌وه‌. نازانم به‌كوردی چ وشه‌یه‌ك بۆ ئه‌و دوو جۆره‌ ململانێیه‌ دانێم كه‌ له‌و دوو جۆره‌ جیاوازیه‌ ده‌كه‌ونه‌وه، بۆ یه‌ ئه‌وا وه‌ك چۆن كاتی خۆی به‌ عه‌ره‌بی و له‌كتێبی "المادیة الدیالكتیكیة" دا خوێندوومه‌ته‌وه‌ هه‌ر ئاوا ده‌یاننووسمه‌وه‌. جۆری یه‌كه‌م پێیده‌ڵێن (صراع تناحري) و به‌وه‌ی دووه‌میشیان ده‌ڵێن (صراع غیر تناحري).
پێشتریش هێگلی فه‌یله‌سوف له‌ باسی دیالێكتیكی ئه‌رباب و به‌نده‌كاندا باسی له‌و كێشه‌یه‌ كردووه. لای ئه‌و ململانێی نێوان ئه‌ڕباب و به‌نده‌، كه‌ له‌جیاوازیی شوێنگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرێت،‌ مێژووی مرۆڤایه‌تی ره‌نگڕێژكردووه‌. ئه‌وه‌ جیاوازی نێوان دۆڕاو و سه‌ركه‌وتوه‌كانه‌ له‌ یه‌كه‌م ململانێدا. ئه‌و‌ ته‌واوی مێژووی دوای یه‌كه‌م رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ به‌ هه‌وڵدانێك بۆ وه‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی ئه‌و یه‌كسانیه‌ له‌قه‌ڵه‌مده‌دات. دیاره‌ كه‌سانێكیش هه‌ن كه‌ ئه‌و یه‌كسانیه‌ به‌ شكستی هه‌ردوولا ده‌زانن. نیچه‌ پێی وایه‌ ئه‌و یه‌كسانیه،‌ مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه‌ی نوێ به‌ره‌و نه‌هیلیزم ده‌بات.
هێشتا پێشتریش له ‌فه‌رهه‌نگی ئایینی و به‌تایبه‌تیش له‌ قوڕئاندا باسی زۆر له‌ جیاوازی كراوه‌، له‌وێدا هه‌م باس له "تباین" كراوه‌ و هه‌م له‌ "اختلاف"یش. ئه‌وه‌ی یه‌كه‌م زیاتر له‌و جیاوازیانه‌ ده‌چێ كه‌ به‌شه‌كان به‌ته‌واوكه‌ری یه‌كدی ده‌ژمێردرێن و ئه‌وه‌ی دووه‌میشیان، مایه‌ی فه‌ساد و تێكچوونی هاوسه‌نگیه‌كانه‌.
ده‌ڵێن په‌یامهێنیش گوتوویه‌تی: "جیاوازی ئوممه‌تی من ره‌حمه‌ته"، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ جیاوازیه‌كان له زۆربه‌ی مێژووی‌ دوورودرێژی‌ چوارده‌سه‌ده‌یی ئه‌و ئوممه‌ته‌دا بوونه‌ مایه‌ی نه‌گبه‌ت.

*****
بێرتراند راسل جیاوازی رۆژهه‌ڵات و رۆژرئاوا به‌ جیاوازی نێوان زه‌وی و ئاسمان داده‌نێ، به‌و مانایه‌ی كه‌ مرۆڤی غه‌ربی په‌نا ده‌باته‌ به‌ر عه‌قڵ و ئه‌وانه‌ی ئه‌ولایش له‌ جیهانی خه‌یاڵ و غه‌یبدا ده‌ژین.
هێندێك بیۆلۆژیست بۆ ئه‌وه‌ی به‌ڵگه‌تاشی چه‌ند پێشداوه‌ریه‌كی ئایدیۆلۆژیانه‌ بكه‌ن، ده‌ڵێن: وه‌ك چۆن مێشكی مرۆڤی ره‌شپێست له‌ هی سپی پێست بچوكتره‌ ئاواش مێشكی ژنان له‌ هی پیا‌وان بچوكتره‌ و ده‌یانه‌وێ به‌و به‌رده‌یان دوو چوێله‌كان بپێكن.
ده‌ڵێن رۆژگارێك ژنان سه‌رداری كۆمه‌ڵگه‌ بوون، به‌ڵام له‌وه‌ته‌ی مێژوو له‌بیریه‌تی له‌ جیاوازی نێوان ژن و پیاو، چه‌وساندنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی یه‌كه‌میانی به‌ده‌ستی ئه‌وانه‌ی دیكه‌وه‌ لێكه‌وتۆته‌وه‌.
له‌و سه‌رده‌مه‌ی خۆیشماندا سیاسه‌تزانی ئه‌مه‌ریكی سامۆئێل هانتینگتۆن پێیوایه كه‌ ئه‌وه‌ جیاوازی شارستانێتیه‌كانه‌، له‌ قالبی ململانێیه‌كی كولتووریدا، په‌یوه‌ندیه ‌نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی جیهانی دوای شه‌ڕی سارد دیاریده‌كات.
****
وابزانم له‌وه‌ته‌ی مێژوو له‌بیریه‌تی، ڕقیش له‌گه‌ڵ ئه‌وین له‌ ململانێدایه‌.
جیاوازی له‌ دیدی رقهه‌ڵگرێك: ده‌بێ هه‌مووتان وه‌ك من بن، ئه‌وه‌ی وه‌ك نه‌بێت، ده‌بێ هه‌ر نه‌بێت.
جیاوازی له‌ دیدی ئه‌ویندارێك: من له‌ تۆ جیام و تۆش له‌من، ده‌ی با به‌ هه‌ردووكمان یه‌كه‌یه‌كی دیكه‌ و یه‌كێكی دیكه‌ پێكبێنین.
ئه‌رێ مه‌سه‌له‌كه‌ زیاتر په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ نییه‌، كه‌ مرۆ چۆن ده‌ڕوانێته‌ جیاوازیه‌كان و ده‌یه‌وێ له‌و جیاوازیانه‌ی كه‌ هه‌ن و هه‌ر ده‌شمێنن، چی وه‌ده‌ستبێنێت؟

ئێوه‌ ده‌ڵێن چی؟

2003/01/28

زۆر جاران و له‌ زۆر شوێناندا باسی په‌یوه‌ندی یان باشتر بڵێم لێكجیاكردنه‌وه‌ی شارستانێتی، یان ئه‌وه‌ی كه‌ زۆر جاران به‌كوردی پێیده‌ڵێن ژیار، و كولتوورم خوێندۆته‌وه‌، كه‌میان شتێكی ئه‌وتۆیان به‌ده‌سته‌وه‌داوم.
شارستانێتی Civilisation چییه‌ و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ كولتووردا چۆنه‌؟
چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر له‌ گۆڤارێكی عه‌ره‌بیدا شتێكم له‌وباره‌یه‌وه‌ خوێنده‌وه‌ كوردی و كورتیه‌كه‌ی ئه‌وه‌بوو: ژیار لایه‌نی‌ ماددی و ته‌كنیكی شارستانێتی ده‌گرێته‌وه‌ و كولتووریش لایه‌نه‌ مه‌عنه‌ویه‌كه‌ی. له‌ زۆر شوێنی دیكه‌شدا هه‌مان شتم به‌رچاوكه‌وتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ش هێندێك كه‌س، كه‌ دانوویان له‌گه‌ڵ ‌داب و ره‌فتاری رۆژئاواییه‌كاندا ناكوڵێت، پێشنیاری وه‌رگرتنی ئه‌وه‌ی یه‌كه‌میان ده‌كه‌ن و به‌توندیش ئه‌وه‌ی دووه‌میان ره‌تده‌كه‌دنه‌وه. ئه‌من نامه‌وێ باسی سه‌رگرتن یان شكست و له‌هێندیك حاڵه‌تیشدا دوورنییه‌ كاره‌ساتخوڵقێنیی ئه‌و جۆره‌ بۆچوونانه‌ بكه‌م.
ئه‌مڕۆ مامۆستایه‌كمان هاكه‌زایی قسه‌یه‌كی به‌سه‌ر زماندا هات كه‌ زۆرم پێخۆشبوو، گوتی: شارستانێتی ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ سابوونی هه‌یه‌، كولتووریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سابوونه‌كه‌ به‌كاردێنێت.

ئێوه‌ ده‌ڵێن چی؟